اسلام آيين اعتدال
يكي از اصولي كه اسلام براي شناساندن و اصلاح تبهكاريهاي تحريف گران اديان ، در باب عبادات ، ارائه مي كند اصل اعتدال و ميانه روي است . مطالبي را كه اسفار پنجگانه ي تورات امروزي در خود گنجانده اند ، صرفاً تمايلات مادّي مي باشد . حتي پاداشها و عذاب هايي كه در آن براي نيكوكاران و متمّردان در نظر گرفته شده از نوع مباحث دنيوي و ناپايدار است . از طرف ديگر زماني كه انجيل را مطالعه مي كنيم آن را پر از بيان ارزش هاي معنوي مي يابيم كه در آن هيچ توجّهي به حيات دنيوي نشده است و تنها كسي را فاتح ميدان ملكوتي معنويت مي داند كه به تمامي خوشي ها و امكانات دنيوي پشت پا بزند و اصولاً براي متاع دنيوي ، ارزشي قايل نشود . آن شيوه ي تفكّر و تشويق فراواني كه علماي نصراني در اين زمينه مي كردند سبب شد تا اين نظام ، با افراط بيشتري همچون تنّفر از زيبايي و تحريم نظافت همراه گردد . تا بدان جا كه در شرح حال يك راهب به نام « ماكاريوس » بيان مي كنند كه حدود شش ماه ، در مردابي خوابيد تا بدنش را مگس سمّي بگزد و هميشه كيسه اي پر از آهن را حمل مي كرد لذا اين گروه شستشوي بدن يا اصلاح موي بدن را مخالف با تصفيه روح و متضاد با زهد و تقوا تلقّي مي كردند و از آن گريزان بودند .
با اين تمهيد ره آورد اسلام ، در اين زمينه توازني بود كه هر عقل سليم و تفكر صحيحي پذيراي آنست زيرا هر ديني كه بر پايه ي اين افراط و تفريط ها استوار گردد فراگير همگان نخواهد شد و دوام نخواهد آورد . بنابراين چون سرشت و طبيعت بشري بر پايه ي تمايل به ميانه روي و اعتدال استوار گرديده و از هر چه غير آن باشد گريزان است بر اين اساس دين مبين اسلام ، در تمام زواياي هستي ، اين مهم را مد نظر قرار داده و در فاكتورهاي متفاوت بر پايه ي اعتدال ، حكم فرموده كه برخي از اين مباحث را مرور مي كنيم .
1- ميانه روي در اعتقاد اسلام :
بر خلاف كساني كه براي هستي خويش در جهان پيرامون خود هيچ خالقي را دخيل نمی دانند و خلقت همه ي مخلوقات را اتفاقي مي پندارند و آنهايي را كه براي خداوند يكتا، شريك قايل مي شوند و نعوذ بالله خدا را چنان تصوّر مي كند كه در اجراي امور و تدبير احوال متفاوت هستي ، نياز به غير دارد ، اعتقادي به ميانه و صحيح و راسخ به پيروانش توصيه مي كند و آن ها را با يك جمله ي بسيار كوتاه و در عين حال پر محتوا و دلنشين به توحيد دعوت مي دهد . اين فراخوان عظيم و با شكوه با جمله ي لااله الاّ الله آغاز گرديده و مفهوم گسترده ي اين جمله بصورت شيوا و ارزنده به جهانيان ، اين چنين عرضه مي گردد . كه اي امّت اسلام ، جز خداي يكتا و واحد ، احدي را پرستش نكنيد و به هيچ كس و هيچ چيز در باب آفرينندگي نينديشيد و نيز چه زيبا استدلال مي فرمايد : «لو كان فيهما آلهه الاّ الله لفسدتا» سوره ي انبياء آيه 22يعني اگر در زمين و آسمان ، جزذات بي نياز احديّت خداي ديگري مي بود مقدمات فساد و تباهي هر دوي آن ها فراهم گرديده بود . زيرا محال است كه دو خدا در همه ي احوال ، هم فكر و هم سليقه باشند . كه اگر چنين شود دو تا بودن بي محتوا مي شود و اگر چنين نباشد امكان ادامه حيات به دو گونه خواهد بود و تحقّق اين امر ، محال است لذا با ارائه همين يك استدلال در اين زمينه پي به درست و متين و ميانه بودن اعتقاد اسلام در زمينه توحيد خواهيم برد . گر چه در اثبات اين بحث ، دلايل فراواني ارائه گرديده است .
2- استدلال در عبادت :
در اسلام ، رهبانيّتي را كه برخي اديان ، براي تقرّب به خدا اعمال مي كردند مطرود تلقّي گرديده و از طرفي غفلت و بي خبري از خدا و تعطيل عبادت هم نكوهش شده است و به طور مستمر نسبت به اعتدال در عبادات سفارشي شده است وقتي كه آياتي نظير :« ما جعل الله عليكم في الدين من حرج» سوره ي حج آيه 78«يريد الله بكم اليسر و لايريد بكم العسر» سوره ي بقره آيه 185 «يريد الله أن يخفّف عنكم» سوره ي نساء آيه 28 و« لايكلف الله نفساً الاّ وسعها» سوره بقره آيه 286و امثال آن ها را مرور مي كنيم كه همه ي آن ها دلالت بر تخفيف وتسهيل اوامر الهي مي كند و هنگامي كه احوال پيامبر گرامي خدا صلي الله عليه وسلم را مطالعه مي كنيم كه اصحاب گران قدرشان را به عبادتي همراه با استراحت توصيه مي كنند و آن هايي را كه مصمّم شده بودند هميشه روزه بگيرند يا تمام شب ها را بيدار بمانند و عبادت كنند و يا از همسران خود دوري بجويند از اين امور باز مي دارند و به ميانه روي در عبادت تأكيد مي ورزند پي به اين مطلب مي بريم كه چقدر اسلام ، در باب عبادت مراعات انسان ها را نموده و از هر گونه افراط و تفريط برحذر بوده است .
3- ميانه روي در تقارن دنيا و آخرت:
آن چه از برخي اديان به عنوان اديان مادي گرا مشاهده مي شود توجّه تام به دنيا و امور مادّي و غفلت از هر گونه امور معنوي و اخروي است. از طرفي نيز در برخي اديان، عدم توجّه به امور مادّي و ظاهري مشاهده گرديده و معنويت گرايي صرف شالوده ي عقيده آن ها را تشكيل مي دهد. در اين ميان اسلام دنيا و آخرت يا ماديّت و معنويّت را دو مساله ي جدا و متفاوت محسوب نكرده كه هر دو در مقابل هم باشند بلكه آن ها را با هم و در كنار هم به عنوان نيكي و حسنه ياد مي كند و از افرادي كه در نيايش به درگاه خداي منّان از او مي خواهند كه « ربنّا آتنا في الدنيا حسنه و في الآخره حسنه »سوره بقره آيه 201 به عنوان انسانهاي برجسته و بهره مند ياد مي كند كه افق فكري گسترده و بينش روشن دارند و خداي متعال نيز با بيان « و لاتنس نصيبك في الدّنيا »سوره ي قصص آيه 77 مؤمنان را از هر نوع تندروي ترك دنيا بر حذر داشته و مي فرمايد : « قل من حرّم زينه الله الّتي أخرج لعباده و الطيّبات من الرّزق »سوره ي اعراف آيه 32 و به جهانيان هشدار مي دهد كه كيست كه بتواند آن چه را كه خدا براي بندگانش ، زيبا و گوارا آفريده تحريم نمايد.
4- ميانه روي در قضاوت :
اسلام ، در باب قضاوت داوري بين افراد و تصميم گيري در امور مختلف ، نه عملكرد گروهي را مي پذيرد كه توجّهي به مصلحت و حقوق افراد ندارند و با اغماض و تساهل عمل مي كنند و از آراء و ادله ي طرفين چشم پوشي مي نمايند ، و نه به رفتار آن هايي كه با نخوت و غرور و خود پسندي فقط خواسته خود را بر كرسي مي نشانند و از پذيرفتن سخن ديگران، هر چند صحيح و رسا باشد مي هراسند و ابا مي نمايند، بها مي دهد بلكه با بيان نظريه اي كاملاً معتدل در اين زمينه، نيز برتري خود را به اثبات رسانيده و آن چيزي نيست جز امر به شوري و مشورت. آن چه مؤمنان، در اين خصوص به آن توصيه شده اند اين است كه در باب قضاوت، سخنان طرفين را استماع نموده و دلايل هر يك را مورد بررّسي قرار دهند و بدون هيچ گونه مسامحه و مساهله اي حكم را به نفع صاحب حق هر چند ضعيف و تنها باشد صادر نمايند و درباره ي امور اجتماعي دستور مي فرمايد : «و امرهم شوري بينهم» كه با اين حكم به نظريات افراد صالح جامعه بها داده مي شود و آن ها در صدور حكمي كه خود مجري آن هستند سهيم مي باشند.
5- آن چه تاكنون بيان شد تنها شمه اي از ميانه روي اسلام، در زمينه هاي مختلف مي باشد كه اين مهم را مي توان در تمام زواياي دين مبين اسلام، از قبيل برخودهاي اجتماعي، ارتباط بين زن و مرد، پاسخ دادن به اميال و شهوات نفساني، چگونگي برخورد با اسرا و زندانيان، چگونگي جمع آوري ثروت و اداي حقوق آن، رعايت حقوق بشر، بيان كرده دموكراسي اسلامي در جامعه و ... مشاهده نمود. لذا دستاورد ما از اين كلام مختصر اين شد كه وقتي ما داراي دين محكم و در عين حال آسان و با ارزشي هستيم كه به تمام نيازهاي بشري پاسخ مناسبي داده است و هيچ يك از تمايلات مادّي و معنوي انسان را سركوب نكرده بلكه براي تك تك آن ها ميدان ظهوري قرار داده پس عمل به احكام آن فراخور توان نسبي، مايه رستگاري دنيا و آخرت ما خواهد شد و همچون ستاره اي درخشنده خواهد بود براي تمامي مؤمنين اين راه، علي الخصوص جوانان كه خداي متعال، براي آن ها عرصه ي زندگي را به گونه اي فراهم آورده كه به اميال و خواسته هاي آنان در چارچوب قوانين اسلامي پاسخ داده شود تا بتواند با برنامه ريزي اصولي رضايت معبود را به دست آورند و در يك كلام انسان هايي شوند كه درهر دو بعد مادي و معنوي پيشرفت مطلوبي داشته و از حركت تك بعدي كه خود مايه اضمحلال است نجات پيدا كنند و اين انديشه ي غربي كه دشمنان دين اسلام در اذهان مسلمانان جاي داده اند كه « دينداري مساوي است با وداع با تمامي لذّات دنيوي » را از اذهان خود بزدايند. در پايان جمله اي را كه مي توان هم به چكيده ي كلام و هم در قالب نتيجه بحث، مطرح كرد اين است كه : « خير الامور أوسطها » بهترین کارها معتدل ترین آن هاست.
منبع : اسلام آيين اعتدال