اشاعره، ماتریدیه و معتزله

به پیروان ابومنصور محمد بن محمد ماتریدی -که از اکابر علمای علم کلام در سمرقند می باشد- ماتریدی می گویند . وی زمان زیادی را به دفاع از اهل سنت و رد معتزله پرداخت و در این زمینه کتاب «التوحید» و شرح کتاب «فقه اکبر» امام ابوحنیفه را به رشته تحریر درآورد . در سال 333 هجری در سمرقند دارفانی را وداع گفت و به دیار حق شتافت . پیروان ایشان مشهور به ماتریدی هستند که ما احناف در عقاید کلامی از ایشان پیروی می کنیم

آشنایی با اشاعره، ماتریدیه و معتزله

مکتب اشاعره و بنیان گذار آن

ابوالحسن اشعری(ره) از نسل صحابی معروف ابوموسی اشعری(رض) بنیان گذار و موسس مذهب اشاعره از اکابر علماء متکلم و مجتهد است که در سال 260 هجری در بصره متولد شد و به مذهب معتزله درآمد و بعد از آن جدا شد و به مخالفت با آن پرداخت و در سال 324 هجری در بغداد درگذشت.

علت جدا شدن ابوالحسن اشعری(ره) از مکتب معتزله

ابوالحسن اشعری که قبلا در درس ابوعلی جبائی -از علماء بزرگ معتزله- شرکت می کرد . روزی از استاد خود ابوعلی جبائی در مورد سه برادر که یکی مومن و پرهیزگار ، دومی کافر و فاسق و سومی نابالغ و صغیر است پرسید: که احوال آنها بعد از مردن و در آخرت چگونه خواهد بود؟ استاد پاسخ داد: برادر مومن در بهشت ، کافر در جهنم و کودک نابالغ در اعراف خواهد بود . ابوالحسن اشعری گفت: اگر برادر کوچک بخواهد وارد بهشت شود ، آیا به او اجازه می دهند؟ جواب داد : خیر، چون عملی انجام نداده است و علتی که برادرش را به بهشت داخل کرد، عمل صالحش بود. اشعری گفت : اگر برادر صغیر اعتراض کرده، بگوید: خدایا من که مقصر نیستم؛ اگر مرا زنده نگه می داشتی که عمل صالح انجام می دادم ، به بهشت می رفتم.

استاد گفت : خداوند در پاسخ به برادر صغیر میگوید: من می دانستم که اگر تو زنده می ماندی به جای طاعت ، نافرمانی می کردی و مستحق عذاب می شدی . اشعری گفت : اگر برادر کافر بگوید: خدایا چرا مصلحت را در حق برادر کوچکم رعایت کردی و در حق من رعایت نکردی و در کودکی مرا نمیراندی که به جهنم نمی رفتم؟

استاد گفت: تو دیوانه شده ای که چنین سوالاتی می پرسی؟! شاگرد گفت : نه استاد من دیوانه نیستم شما جوابی ندارید . لذا از آن تاریخ به بعد به رد مکتب معتزله پرداخت و دلیل بطلان آنرا ترفیع داد و در دفاع از اهل سنت، کتابها نوشت.

فرقه معتزله و بنیان گذار آن:

واصل بن عطاء پیشوای فرقه معتزله است که پیروانش را معتزلی می گویند. او که شاگرد حسن بصری -امام اهل بصره و یکی از علمای فقیه و پرهیزگار که در سال 21 هجری در مدینه متولد شد و در سال 110 در گذشت- بود و چون از مجلس حسن بصری کناره گیری کرد و روش دیگری را احیاء نموده، از اهل سنت جدا شد، او را معتزلی می گویند . نیز استادش بعد از اینکه از جلسه اش کناره گیری کرد فرمود: «اعتزل عنا الواصل» لذا به این نام مشهور شد.

علت جدایی واصل بن عطاء از اهل سنت

در سال 105 هجری روزی حسن بصری مشغول تدریس بود که فرد ناشناسی آمد و از حسن بصری پرسید: که ای امام اهل دین ، در زمانه ما گروهی(خوارج)  پیدا شده اند و معتقدند مرتکب گناه کبیره ، کافر است و گروه دیگری(مرجئه)  معتقدند گناه کبیره به ایمان هیچ ضرری نمی رساند همچنان که عبادت برای کافر هیچ سودی ندارد، نظر شما چیست؟ شیخ بصری با وجودی که قبلا این دو فرقه را با دلیل رد کرده بود، ناگهان قبل از پاسخ شیخ ، شالگرد 25 ساله اش به نام واصل بن عطاء گفت: به نظر من مرتکب گناه کبیره نه مومن است و نه کافر؛ مومن نیست چون عنوان مومن مدح است و مرتکب کبیره شایسته مدح نیست و کافر نیست چون شهادتین را می خواند و اعمال نیک انجام می دهد و چون در آن جهان به جز بهشت و دوزخ جایی نیست پس همیشه در جهنم می ماند.

شیخ که این حرفها را شنید بخاطر اینکه آن مرد ناشناس گمان نکند که این نظریه موافق رای شیخ هست و شاگردان هم فکر نکنند که شیخ از نظر قبلی خود رجوع کرده است، فرمود: «اعتزل عنا الواصل» ، لذا واصل فرصت را غنیمت شمرد و پای یکی دیگر از ستون های مسجد جلسه دیگری را شروع کرد و به تبلیغ این نظریه خود پرداخت و مکتب معتزله را بوجود آورد .

ماتریدیه و بنیان گذار آن:

به پیروان ابومنصور محمد بن محمد ماتریدی -که از اکابر علمای علم کلام در سمرقند می باشد- ماتریدی می گویند . وی زمان زیادی را به دفاع از اهل سنت و رد معتزله پرداخت و در این زمینه کتاب «التوحید» و شرح کتاب «فقه اکبر» امام ابوحنیفه را به رشته تحریر درآورد . در سال 333 هجری در سمرقند دارفانی را وداع گفت و به دیار حق شتافت . پیروان ایشان مشهور به ماتریدی هستند که ما احناف در عقاید کلامی از ایشان پیروی می کنیم .( پاورقی شرح عقاید اهل سنت ص 242)

آیا معتزله جزء فرق اهل سنت می باشد؟

خیر، فرقه معتزله از اهل سنت نیست بلکه اهل سنت به اشاعره و ماتریدی اطلاق می شود.

معتزله دارای عقایدی هستند که اهل سنت به آن معتقد نیستند؛ از آن جمله:

1) معتزله صفات متعدد خداوند را نفی می کنند.

2) پاداش نیکوکاران و مجازات گناه کاران و آفرینش اصلح و بهترین امر را بر خدا واجب می دانند.

3) شفاعت پیامبر جهت عفو مجرمین را انکار می کنند.

4) معتقدند قرآن در چنان بلاغتی نیست که دست مردم به آن نرسد.

5) اصحاب پیامبر مخصوصا مهاجرین را عادل نمی دانند.

6) کرامات اولیاء را انکار می کنند.

7) دیدار خداوند در جهان آخرت را انکار می کنند.

8) بنده را خالق افعال و اعمال می دانند.

9) خود را تنها سخنگوی اسلام می دانند و بقیه را رد می کنند.

(سیری تحلیلی کلام اهل سنت ص 74)

نظر معتزله و اشاعره و ماتریدیه در مورد حسن و قبح افعال

معتزله معتقدند حسن و قبح افعال عقلی است و عقل به طور مستقل و بدون حضور شریعت می تواند حسن و قبح بسیاری از افعال را تشخیص دهد. مثل دزدی ، فحشا و قتل که عقل انجام این کارها را قبیح و مذموم می شمارد و برای شناخت قبح اینها به شریعت نیازی نیست.

اشاعره معتقدند حاکم به حسن و قبح افعال ، شریعت اسلام است نه عقل انسان. اگر شریعت برخلاف عقل چیزی را خوب تشخیص داد آن خوب و اگر بد تشخیص داد بد محسوب می شود و عقل در این مورد قاصر است.

ماتریدیه معتقدند عقل می تواند خوب و بد اعمال را تشخیص دهد، ولی به شریعت اسلام نیاز دارد و به خودی خود قادر به حکم کردن نیست ، بلکه باید شریعت حکم کند و اگر شریعت نمی بود عقل قدرت حکم کردن نداشت .

گردآورنده: مولوی گل محمد منصوری؛ مدرس حوزه علمیه احناف خواف